MANASTIR BANJSKA
sa crkvom SVETOG STEFANA

U blizini Kosovske Mitrovice kod Zvečana na reci Banjskoj,nalazi se manastir Banjska, zadužbina
i nadgrobna crkva Kralja Milutina.Podignuta je 1312-1316 god. na temelju starije crkve u kojoj je za
vreme kralja Uroša I, Milutinovog oca, bilo sedište banjske eparhije.Kao uzor za izgradnju bila je
Bogorodičina crkva u Studenici. Kako je bila predvidjena za kraljevsku grobnicu ukinuta je
episkopija i manastir je proglašen za Carsku Lavru,četvrti po rangu u državi(posle Studenice,
Mileševe i Sopoćana).Gradnja je poverena hilandarskom monahu,episkopu banjskom,kasnije
arhiepiskopu Danilu II, velikom donatoru i piscu svoga doba.Posle smrti kralja Milutina u
Nerodimlju 1321 god. Danilo II je njegove mošti preneo u Banjsku.Posle Kosovske bitke monasi
su mošti preneli u Trepču a kasnije 1455 god u Sofiju gde se i danas nalaze.
Ovo tada monumentalno zdanje sa crkvom,trpezarijom,bibliotekom, konacima,kulama, zidovima
i bedemima,počelo je da propada veoma rano.
Početkom 15 veka požar je progutao dosta toga da bi kasnije bila skoro srušena.
U 19 veku crkva je bila pretvorena u džamiju sve do I svetskog rata.Prvi put je u oronulom stanju
konzervirana 1939 god.drugi put 1990 god. da bi 15.avgusta 2004 posle 520 god ponovo primila
monahe i bila osvećena od strane patrijarha Pavla.Podignuti su novi konaci.
Gradjena je u raškom stilu.Ima oblik jednobrodne bazilike sa kupolom čija osnova je 36 m.
Crkva je od tesanog kamena u tri boje koji su slagani kao šahovsko polje.Dekoracije su bile
od belog mermera.Danas se delovi dekoracija nalaze u muzeju u Kosovskoj Mitrovici i Beogradu.
Poznata statua banjska Bogorodica sa Hristom nalazi se u manastiru Sokolica.
Unutrašnjost crkve je bila bogato živopisana sa raskošnim freskama koje su bile oblagane sa
zlatnim listićima od kojih je danas sačuvano samo mali deo u fragmentima.
U crkvi se nalazi grob kraljice Teodore, žene Stefana Dečanskog i majke cara Dušana.
Pronadjena su i dva njena prstena.
Na jednom od njih je urezan dvoglavi orao koji je i danas na grbu i natpis:
"Ko ga nosi-pomogo mu Bog."Manastir je muški i od avgusta 2004 ponovo je aktivan.